De Vlaamse varkens- en rundveestapel blijft krimpen en daardoor neemt ook de productie van dierlijke mest verder af. Tegelijk tonen de recentste cijfers dat de waterkwaliteit sterk kan schommelen onder invloed van het weer. Voor landbouwers blijft een doordacht nutriëntenbeheer dan ook cruciaal, zeker nu de regels rond bemesting, beschermingsstroken en handhaving verder worden aangescherpt.
Dat zijn enkele van de belangrijkste conclusies uit het Mestrapport 2026 van de Vlaamse Landmaatschappij (VLM). Het rapport geeft een stand van zaken van het Vlaamse mestbeleid en bevat voor het eerst ook cijfers over de nieuwe maatregelen die sinds 2025 van kracht zijn.
Beste resultaat ooit in 2024-2025
Voor het oppervlaktewater leverde het winterjaar 2024-2025 een opvallend goed resultaat op. Op 11,5 procent van de MAP-meetpunten werd de norm van 50 milligram nitraat per liter overschreden. Een jaar eerder was dat nog 17,5 procent. Daarmee werd het beste resultaat opgetekend sinds de start van de metingen.
De recentere cijfers tonen evenwel dat de situatie sterk kan wisselen. In het winterjaar 2025-2026 steeg het aandeel meetpunten met een overschrijding opnieuw tot 22,1 procent. Volgens de VLM spelen niet alleen de inspanningen van landbouwers, maar ook de weersomstandigheden een belangrijke rol in die schommelingen. Het rapport benadrukt daarom het belang van klimaatrobuuste landbouwpraktijken die nutriëntenverliezen zoveel mogelijk beperken.
De nitraatconcentratie in het ondiepe grondwater onder landbouwgebied schommelt al meer dan tien jaar rond 35 milligram per liter. Na een daling tot 33 milligram per liter in 2024 steeg het gemiddelde in 2025 opnieuw tot 34,4 milligram.
Varkens- en rundveestapel blijven afnemen
In het rapport valt de verdere daling van de Vlaamse veestapel op. In 2025 telt Vlaanderen nog 4,89 miljoen varkens. Dat zijn er 22 procent minder dan in 2015. Ook de rundveestapel neemt verder af en komt uit op 1,17 miljoen dieren, of 12 procent minder dan tien jaar eerder.
Die evolutie vertaalt zich ook in minder dierlijke mest. De totale productie daalde in 2025 voor het vierde jaar op rij tot 121,7 miljoen kilogram stikstof. De daling wordt in de cijfers wel gedeeltelijk afgevlakt doordat voor melk- en zoogkoeien aangepaste, hogere uitscheidingscijfers worden gebruikt. Die moeten de werkelijke mestproductie correcter inschatten.
Ook richting 2030 verwacht de VLM een verdere afname. Volgens de prognoses zou de mestproductie dan uitkomen tussen 112,3 en 117,8 miljoen kilogram stikstof. Het gebruik van dierlijke mest zou daardoor met 3,0 tot 5,2 miljoen kg stikstof kunnen dalen ten opzichte van 2025.
Wegvallen derogatie blijft voelbaar op melkveebedrijven
Voor melkveehouders blijft het wegvallen van de derogatie eind 2022 een belangrijk kantelpunt. Het totale gebruik van dierlijke mest op Vlaamse landbouwgrond daalde van ongeveer 92 miljoen kilogram stikstof in de periode 2015-2022 naar ongeveer 86 miljoen kilogram in 2023 en 2024. In 2025 steeg het gebruik opnieuw tot 88,8 miljoen kilogram.
Volgens de VLM werd de daling in 2023 en 2024 onder meer veroorzaakt doordat na het verdwijnen van de derogatie minder rundermest op landbouwgrond kon worden toegediend. Ook de kleinere varkensstapel speelde een rol. Daarnaast waren 2023 en 2024 natte tot zeer natte jaren, waardoor bemesting op het veld soms moeilijk of onmogelijk was. In het drogere 2025 kon de bemesting vaker zoals gepland worden uitgevoerd.
Voormalige derogatiebedrijven hebben hun mestbeheer intussen aangepast. De mestproductie op die bedrijven bleef volgens het rapport vrij stabiel, maar sinds 2023 wordt meer rundermest afgevoerd naar andere landbouwers. Kort na het wegvallen van de derogatie werd bovendien tijdelijk meer mest opgeslagen.
17.000 hectare wint bemestingsruimte terug
Sinds 2025 gelden in gebieden met een minder goede waterkwaliteit strengere normen voor werkzame stikstof. Die reducties zijn in principe van toepassing op ongeveer 180.400 hectare landbouwgrond. Landbouwers kunnen een deel van die bemestingsruimte evenwel terugverdienen door gebruik te maken van erkende duurzame bodem-, teelt- en bemestingspraktijken.
In 2025 gebeurde dat op ongeveer 17.000 hectare, bij zo’n 1.860 landbouwers. Samen wonnen zij zo 0,31 miljoen kilogram werkzame stikstof terug. Vooral vanggewassen spelen daarin een grote rol: zij vertegenwoordigen 74 procent van het areaal waarop een terugverdieneffect werd gerealiseerd. Een nateelt van wintergranen volgt met 17 procent.
Voor melkvee- en varkenshouders met eigen ruwvoeder- of akkerbouwteelten wordt de keuze van het teeltplan, nateelten en vanggewassen daardoor steeds belangrijker om de beschikbare bemestingsruimte maximaal te benutten.
Beschermingsstroken wegen vanaf 2026 zwaarder door
Een andere belangrijke verandering zijn de beschermingsstroken langs waterlopen. In 2025 werd 857 hectare aan vijf meter brede beschermingsstroken aangeduid in gebiedstype 2 en 3. Omdat daar niet bemest mag worden, verminderde de gebruiksruimte met ongeveer 0,2 miljoen kilogram werkzame stikstof en 0,15 miljoen kilogram stikstof uit dierlijke mest.
Vanaf 2026 wordt de impact een stuk groter. Voor dat jaar wordt in het rapport uitgegaan van ongeveer 7.000 hectare beschermingsstroken.
Ook verschillende GLB-maatregelen beperken de bemestingsruimte. Beheerovereenkomsten, ecoregelingen en agromilieuklimaatmaatregelen zorgden in 2025 samen voor een vermindering van meer dan 1,2 miljoen kilogram werkzame stikstof. Tegelijk maken landbouwers steeds vaker gebruik van dergelijke maatregelen.
Mestbank zet sterker in op gerichte controles
Onder MAP 7 zet de Mestbank verder in op gerichte handhaving. Administratieve controles worden gecombineerd met bedrijfsdoorlichtingen, terreincontroles en bedrijfsevaluaties van het nitraatresidu. Landbouwers kunnen zo’n evaluatie ook vrijwillig aanvragen, bijvoorbeeld om een vrijstelling van gebiedsgerichte maatregelen te bekomen.
Opvallend is dat 71 procent van de vrijwillig aangevraagde bedrijfsevaluaties een gunstig resultaat opleverde, tegenover 47 procent bij bedrijven die doelgericht door de Mestbank werden geselecteerd. Nieuwe aandachtspunten in de controles zijn onder meer de duurzame terugverdienpraktijken en de beschermingsstroken. Bij terreincontroles in 2025 voldeed 94 procent van de gecontroleerde percelen aan de voorwaarden van de gekozen duurzame praktijk. Op 91 procent van de gecontroleerde akkerpercelen werd geen overtreding vastgesteld op de teeltvrije zone of beschermingsstrook.
Hoe verkleinen we het mestprobleem verder?
Het Mestrapport toont twee evoluties die tegelijk spelen. Door de afname van de rundvee- en varkensstapel daalt de totale mestproductie. Maar dat betekent niet automatisch dat individuele bedrijven meer plaatsingsruimte krijgen. Bemestingsreducties, beschermingsstroken en het wegvallen van de derogatie zetten op heel wat bedrijven net extra druk op de mestbalans.
Daartegenover staan mogelijkheden om via duurzame praktijken bemestingsruimte terug te verdienen. Zeker voor grondgebonden bedrijven wordt het daarom almaar belangrijker om mestbeheer, teeltplan, vanggewassen en bodemkwaliteit samen te bekijken.
De sterk schommelende waterkwaliteitscijfers maken tegelijk duidelijk dat het mestbeleid nog niet in een stabiele fase zit. De VLM benadrukt dat klimaatrobuuste bemestings- en teeltpraktijken nodig blijven. Voor melkvee- en varkenshouders komt het er dan ook steeds meer op aan om de beschikbare nutriënten zo efficiënt mogelijk te benutten en verliezen naar bodem en water maximaal te beperken.
Tekst: Gerben Hofman
Beeld: beeldarchief Prosu BV
