Vanaf 2030 moeten varkens met een intacte staart gemeengoed zijn in Nederland. Daarmee staat de sector voor een flinke uitdaging. Varkenshouders zijn hard op zoek naar manieren om te voorkomen dat een intacte staart eindigt in bijterij. Klimaat, voeding, gezondheid en hokbezetting zijn bekende risicofactoren. Maar ook de genetica van de dieren kan van invloed zijn. Is het kiezen van een andere genetica daarom de oplossing?
Volgens Roos Vogelzang, adviseur genetica bij Topigs Norsvin, heeft gedrag wel degelijk een erfelijke component. De fokkerijorganisatie neemt die component al langere tijd mee in de selectie. Daarbij wordt niet alleen gekeken naar eigenschappen van het individuele dier, maar ook naar de invloed die dieren op elkaar hebben.
Dat gedrag een erfelijke component heeft, is bijvoorbeeld zichtbaar bij de moedereigenschappen van zeugen. Een zeug met een hogere fokwaarde voor moedereigenschappen heeft volgens Vogelzang een grotere genetische potentie om haar biggen groot te brengen.
“De zeug met goede moedereigenschappen ligt meer op haar zij, vocaliseert, roept de biggen naar zich toe en gaat voorzichtiger liggen”, vertelt Vogelzang. Het zijn gedragingen die lastig objectief en op grote schaal te meten waren, maar door de komst van cameratechnologie en AI kan dat tegenwoordig wel. Door die gegevens te verzamelen, heeft Topigs Norsvin toch al bijna 20 jaar kunnen selecteren op het onderliggende gedrag.
Staartschade reduceren middels groei
Voor staartbijten wordt binnen de fokkerij een vergelijkbaar principe gebruikt. Vogelzang vertelt dat Topigs Norsvin ruim tien jaar geleden al op zoek ging naar een kenmerk waarmee het effect van sociale interacties tussen varkens op grote schaal en objectief kon worden meegenomen.
Bijtgedrag zelf was daarvoor lastig te registreren. Groei was al bekend voor alle dieren. “We weten van ieder dier de groei en dus ook de gewichtsontwikkeling. Door het opzetten van hokregistratie kan bovendien worden vastgelegd welke dieren bij elkaar liggen. Daarmee is te berekenen welke invloed de genetische aanleg van een dier heeft op de groei van zijn hokgenoten. Dat wordt het indirect genetisch effect op groei genoemd.”
Dat gegeven leverde volgens Vogelzang een interessant verband op. “Als we dieren bij elkaar in een hok leggen die elkaar beter laten groeien, dan is er minder staartschade dan wanneer we dieren bij elkaar in een hok leggen die elkaar minder laten groeien.”
Het indirecte genetische effect op groei werd daarom opgenomen in de selectie-index van Topigs Norsvin. Sinds 2018 maakt deze sociale fokwaarde onderdeel uit van de selectie.
Inmiddels wordt een volgende stap gezet. Waar aanvankelijk via groei indirect naar sociale interacties werd gekeken, is ondertussen bekend dat niet alleen de dader een rol speelt maar ook het slachtoffer. Daardoor kan nu ook direct naar staartschade worden gekeken. Door invloed van hokgenoten mee te nemen kan onderscheid gemaakt worden tussen dieren die bijten en dieren die worden gebeten.
Gedrag steeds meetbaarder
De ontwikkeling van cameratechnologie biedt daarbij nieuwe mogelijkheden. Gedrag dat voorheen moeilijk objectief op grote schaal was vast te leggen, kan steeds beter worden geregistreerd. Topigs Norsvin doet hier veel onderzoek naar.
Vogelzang noemt als voorbeeld het gedrag van zeugen: hoeveel tijd ligt een zeug op haar zij, hoe reageert ze op haar biggen, hoe gaat ze liggen en hoe verloopt het werpproces? Bij vleesvarkens kan ook met camera’s worden gekeken naar het gedrag van de dieren.
Dat maakt het mogelijk om in de fokkerij steeds gerichter naar gedrag te kijken. Het doel is niet alleen dieren te vinden die zelf minder geneigd zijn tot bijten, maar ook dieren die minder gevoelig zijn om slachtoffer te worden of die minder negatieve invloed hebben op hun hokgenoten.
Hoe groot is het genetische effect?
De vraag is hoeveel van het risico op staartschade daadwerkelijk via genetica kan worden beïnvloed. Vogelzang verwijst naar onderzoek waarin ongeveer 4 procent van de variatie in staartschade werd toegeschreven aan het directe genetische effect van het dier zelf. Wanneer ook het genetische effect van de hokgenoten werd meegenomen, liep dat aandeel op tot ongeveer 14 procent.
“Dat betekent dus ook dat 86 procent iets anders is”, zegt Vogelzang. Ze benadrukt daarbij dat het om één onderzoek gaat en dat het resultaat onvoldoende is om daar een algemeen percentage aan te verbinden.
Wel maakt het onderzoek volgens haar duidelijk dat genetica invloed heeft, maar niet bepalend is. Klimaat, voeding, gezondheid en management wegen zwaar mee. “Als de omstandigheden niet op orde zijn, kan ook bij dieren met een gunstige genetische aanleg staartbijten ontstaan.”
Kernfokkerij met krulstaart
Wat heeft een varkenshouder dan aan genetische selectie? Volgens Vogelzang kan die helpen om dieren te fokken die sociaal beter functioneren en daardoor minder risico geven op bijtgedrag. Maar het is vooral één van de manieren om het risico op schade te verkleinen.
Dat intacte staarten met de genetica van Topigs Norsvin mogelijk zijn, ziet de organisatie op al haar kernfokbedrijven, waar de varkens met intacte staarten worden gehouden. Ook op reguliere bedrijven worden succesvol varkens gehouden met intacte staarten. Het blijft echter zaak om de omstandigheden goed te bewaken. Een verandering in temperatuur of een lege voerbak kunnen al aanleiding geven tot onrust en bijtgedrag.
Een gunstige genetische aanleg kan een varken daarmee mogelijk wat robuuster maken, maar vangt tekortkomingen in de omgeving niet op. “Als je de omstandigheden slecht genoeg maakt, dan krijg je op een gegeven moment vanzelf ongewenst gedrag. Wat voor genetica je ook hebt.”
Vogelzang ziet genetica daarom als een onderdeel van de totale aanpak. “Met selectie van sociale zeugen en beren dragen we zeker bij aan het verminderen van schade. Maar met alleen genetica gaan varkenshouders het niet redden.”
Tekst: Gerben Hofman
Beeld: Prosu Beeldarchief
